Rosyjska propaganda nie polega na prostym fałszowaniu faktów. Znacznie skuteczniejszym mechanizmem staje się wykorzystywanie prawdziwych wydarzeń, przepisów prawa międzynarodowego i rzeczywistych sporów politycznych do budowania fałszywych wniosków. Dobrym przykładem jest rosyjski przekaz dezinformacyjny dotyczący zachodnich działań przeciwko tzw. flocie cieni oraz rzekomego prawa Moskwy do „lustrzanej odpowiedzi” wobec statków państw zachodnich.
Materiały publikowane w rosyjskich serwisach wojskowo-politycznych przedstawiają „spór” dotyczący rosyjskiej „floty cieni” jako konflikt dwóch równorzędnych stron, które w podobnym stopniu instrumentalnie wykorzystują prawo międzynarodowe. W tej narracji państwa zachodnie jako pierwsze miały odejść od zasad wolności żeglugi, natomiast ewentualne rosyjskie zatrzymywanie zagranicznych jednostek handlowych miałoby stanowić jedynie uzasadnioną odpowiedź.
To przykład propagandy znacznie bardziej zaawansowanej niż klasyczna dezinformacja oparta na całkowicie fikcyjnych wydarzeniach. Jej siła polega na połączeniu prawdziwych informacji z selekcją faktów, pomijaniem kluczowego kontekstu, manipulacyjną interpretacją prawa oraz stopniowym przesuwaniem odpowiedzialności za potencjalną eskalację z Rosji na państwa zachodnie.
Rosja jako „obrońca wolności mórz”
Jednym z pierwszych zabiegów zastosowanych w rosyjskim materiale jest historyczna analogia do polityki Katarzyny II i zbrojnej neutralności ogłoszonej w XVIII wieku. Autorzy przypominają ówczesny konflikt dotyczący prawa państw neutralnych do swobodnej żeglugi i przedstawiają Rosję jako historycznego obrońcę wolności mórz przeciwko brytyjskiej dominacji. Następnie tę samą rolę przypisuje współczesnej Federacji Rosyjskiej.
Mechanizm jest prosty: Wielka Brytania i państwa europejskie zostają przedstawione jako kontynuatorzy polityki morskiej opartej na sile i arbitralnym zatrzymywaniu statków, natomiast Rosja ma ponownie występować jako obrońca swobody żeglugi.
Historyczna analogia pozwala jednocześnie usunąć z pola widzenia podstawowy kontekst współczesnego sporu: rosyjską agresję przeciwko Ukrainie, sankcje wprowadzone w odpowiedzi na działania Moskwy oraz mechanizmy wykorzystywane do ich obchodzenia.
W efekcie odbiorca otrzymuje inną historię. Nie jest to już konflikt dotyczący egzekwowania sankcji wobec państwa prowadzącego wojnę, lecz opowieść o Zachodzie ograniczającym wolność żeglugi i Rosji broniącej międzynarodowych zasad.
Fałszywa symetria: „obie strony robią to samo”
Kluczowym narzędziem propagandowym zastosowanym w materiale jest budowanie fałszywej równoważności pomiędzy Rosją i Zachodem.
Propaganda przekonuje, że obie strony odwołują się do tych samych norm Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza – UNCLOS – i każda wykorzystuje je do przedstawiania własnych działań jako legalnych, a przeciwnika jako naruszającego prawo.
Na pierwszy rzut oka jest to narracja krytyczna wobec wszystkich uczestników konfliktu. W rzeczywistości jej funkcja jest znacznie bardziej precyzyjna. Jeżeli odbiorca zaakceptuje założenie, że prawo zostało już przekształcone przez Zachód w instrument politycznej walki, znacznie łatwiej zaakceptuje również rosyjskie działania prowadzone według podobnej logiki.
Propaganda nie musi więc udowadniać, że Rosja działa zgodnie z prawem. Wystarczy przekonać odbiorcę, że nikt już prawa rzeczywiście nie przestrzega.
To specyficzny mechanizm rosyjskiego przekazu: zamiast bronić własnych działań poprzez wykazywanie ich legalności, podważa się samą możliwość rozróżnienia pomiędzy działaniem legalnym i bezprawnym.
„Flota cieni” jako rzekomo wymyślona kategoria
Kolejnym celem propagandowego przekazu jest delegitymizacja pojęcia „flota cieni”.
Rosyjski materiał podkreśla, że termin ten nie stanowi odrębnej kategorii prawnej zapisanej w UNCLOS. Następnie wykorzystuje ten fakt do zasugerowania, że pojęcie zostało stworzone przez państwa zachodnie przede wszystkim po to, aby ominąć istniejące ograniczenia prawa międzynarodowego.
Autor wskazuje, że określeniem tym obejmowane są różne typy jednostek – od statków o niejasnym statusie rejestracyjnym po tankowce przewożące rosyjską ropę – a następnie przekonuje, że zastosowanie wspólnej etykiety umożliwia działania, które w innych okolicznościach byłyby niedopuszczalne.
To przykład manipulacji semantycznej.
Jeżeli uda się przedstawić sam termin jako sztuczny, polityczny i prawnie bezwartościowy, łatwiej zakwestionować również działania podejmowane wobec jednostek określanych jako część rosyjskiej „floty cieni”. Jednocześnie z przekazu znika szerszy kontekst: nieprzejrzyste struktury własności, zmiany bander, wykorzystanie floty do operacji wywiadowczych, w tym destabilizacyjnych, złożone mechanizmy ubezpieczeniowe i działania służące ograniczaniu możliwości ustalenia rzeczywistego właściciela lub charakteru transportowanego ładunku.
Prawdziwe zdarzenie jako fundament fałszywego wniosku
Szczególną rolę w rosyjskim materiale odgrywa przypadek tankowca Smyrtos. Autor wykorzystuje realne zdarzenie jako dowód na rzekome systemowe obchodzenie prawa przez Zachód.
Mechanizm propagandowy nie polega w tym przypadku na zaprzeczaniu, że doszło do zatrzymania jednostki. Przeciwnie – prawdziwość zdarzenia służy zwiększeniu wiarygodności całego przekazu. Następnie jednak fakt zostaje uzupełniony interpretacją, według której status prawny statku miał zostać w praktyce skonstruowany w taki sposób, aby umożliwić jego zatrzymanie.
To bardzo skuteczny model dezinformacji: prawdziwy fakt → selekcja wybranych elementów → przypisanie intencji → przedstawienie interpretacji jako oczywistej konsekwencji → wykorzystanie jej do uzasadnienia dalszych działań Rosji. Odbiorca nie otrzymuje informacji całkowicie fałszywej. Otrzymuje rzeczywiste wydarzenie osadzone w ramie interpretacyjnej prowadzącej do z góry zaplanowanego wniosku.
Prawo jako narzędzie propagandy
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów analizowanego materiału jest intensywne wykorzystywanie języka prawa międzynarodowego.
Propaganda odwołuje się m.in. do UNCLOS, retorsji oraz tzw. środków zaradczych. Konstrukcja argumentacji prowadzi do wniosku, że niezależnie od oceny zachodnich sankcji Rosja zawsze może znaleźć kategorię prawną uzasadniającą własną odpowiedź.
Jeżeli działania Zachodu są bezprawne – rosyjska reakcja może zostać przedstawiona jako środek zaradczy. Jeżeli działania Zachodu są zgodne z prawem – Rosja może odpowiedzieć retorsją.
Powstaje więc zamknięty system argumentacyjny, w którym każda droga prowadzi do rzekomego „uzasadnienia” rosyjskiej reakcji.
To przykład legalizmu propagandowego – wykorzystania fachowej terminologii prawnej do stworzenia pozoru, że polityczny wniosek jest bezpośrednią konsekwencją obowiązujących norm. Najbardziej kontrowersyjny element zostaje jednak ukryty pomiędzy kolejnymi etapami argumentacji. Z samego istnienia środków zaradczych w prawie międzynarodowym nie wynika automatycznie prawo do dowolnego używania sił wojskowych wobec jednostek handlowych.
Rosyjski materiały propagandowe płynnie przechodzą jednak od abstrakcyjnej możliwości reakcji państwa do sugestii, że reakcją taką może być abordaż lub zatrzymanie zagranicznego statku.
Najważniejsza narracja: „oni zaczęli”
Centralnym elementem całej konstrukcji jest przeniesienie odpowiedzialności za ewentualną przyszłą eskalację. Według rosyjskiej dezinformacji pierwszy krok wykonała Europa. To państwa zachodnie miały stworzyć nową praktykę. To Zachód miał przekształcić sankcje i prawo morskie w instrument nacisku. To Zachód miał ustanowić precedens. Rosja natomiast ma jedynie zastosować zasadę wzajemności.
Mechanizm można sprowadzić do bardzo prostej sekwencji: Zachód działa pierwszy → ustanawia precedens → Rosja odpowiada tymi samymi metodami → odpowiedzialność za eskalację nadal ponosi Zachód.
To szczególnie istotny element przekazu przygotowującego odbiorców na możliwość przyszłego rosyjskiego działania. Jeżeli rosyjskie siły zatrzymałyby w przyszłości statek powiązany z Wielką Brytanią, Francją lub innym państwem zachodnim, wcześniej przygotowany odbiorca ma nie postrzegać tego jako rosyjskiej eskalacji. Ma uznać takie wydarzenie za spóźnioną, ale uzasadnioną odpowiedź na wcześniejsze działania przeciwnika.
Od propagandy do odstraszania
W dalszej części materiał przestaje być wyłącznie sporem o interpretację prawa.
Propaganda wskazuje konkretne akweny, przedstawia liczbę statków przepływających w pobliżu Wysp Kurylskich oraz podkreśla możliwości rosyjskiego rozpoznania ich tras, bander, ładunków i rzeczywistych powiązań właścicielskich. Jednocześnie opisuje potencjalnie najbardziej dogodny cel: jednostkę posiadającą skomplikowaną strukturę własności, pływającą pod banderą państwa trzeciego, ale powiązaną z zachodnim operatorem i przewożącą wartościowy ładunek.
To zmienia charakter komunikatu. Rosyjska propaganda nie mówi już wyłącznie: „mamy rację”. Komunikuje również: „wiemy, gdzie znajdują się potencjalne cele, potrafimy je zidentyfikować i dysponujemy możliwościami działania”. W ten sposób materiał zaczyna pełnić funkcję komunikatu odstraszającego.
Jeden incydent może wystarczyć
Szczególnie interesujący jest fragment dotyczący ekonomicznych konsekwencji potencjalnego zatrzymania jednostki handlowej. Propaganda przekonuje, że Rosja nie musiałaby prowadzić masowej kampanii abordażowej. Wystarczyłby jeden lub dwa precedensy, aby armatorzy, ubezpieczyciele i operatorzy zaczęli uwzględniać zwiększone ryzyko.
Konsekwencją mogłyby być wyższe składki ubezpieczeniowe, zmiany tras oraz wzrost kosztów transportu. W tym miejscu propaganda ujawnia potencjalną logikę oddziaływania: incydent morski → wzrost poczucia zagrożenia → zwiększenie ryzyka ubezpieczeniowego → wzrost kosztów żeglugi → presja ekonomiczna i polityczna.
Celem potencjalnej operacji nie musiałby więc być sam statek. Znacznie ważniejszy mógłby być efekt psychologiczny i ekonomiczny wywołany przez pojedynczy, odpowiednio nagłośniony incydent.
Pozorna bezstronność zwiększa skuteczność przekazu
Rosyjski materiał nie jest skonstruowany jak klasyczny tekst propagandowy, w którym wszystkie racje znajdują się po jednej stronie. Autor dopuszcza również argumenty krytyczne wobec Moskwy. Przyznaje nawet, że rosyjska „wzajemność” mogłaby oznaczać stosowanie dokładnie tego samego rodzaju przymusu, o który Rosja oskarża Zachód.
Nie oznacza to jednak neutralności. Jest to technika perswazyjna polegająca na kontrolowanym przyznaniu racji przeciwnikowi. Dzięki temu autor może budować wizerunek analityka zdolnego do krytycznego spojrzenia na obie strony. Po krótkim dopuszczeniu kontrargumentu wraca jednak do kluczowej tezy: decydujące znaczenie ma to, kto „zaczął”. Pozorna bezstronność zwiększa więc wiarygodność przekazu, ale nie zmienia jego zasadniczego celu.
Jak dezinformuje rosyjska propaganda?
Analizowany materiał dobrze pokazuje, że współczesna rosyjska dezinformacja coraz rzadziej musi opierać się na całkowicie zmyślonych wydarzeniach. Znacznie skuteczniejszym narzędziem okazuje się odpowiednie wykorzystanie faktów – ich selekcja, pozbawienie kontekstu i osadzenie w takiej narracji, która prowadzi odbiorcę do z góry założonego wniosku.
Punktem wyjścia jest rzeczywiste zdarzenie. Następnie z całego obrazu wybierane są te elementy, które najlepiej wspierają rosyjską interpretację, podczas gdy informacje mogące ją osłabić lub skomplikować zostają pominięte. Fakty nie muszą więc być fałszywe. Wystarczy, że zostaną przedstawione w odpowiedniej kolejności, proporcji i kontekście. Kolejnym krokiem jest przypisanie przeciwnikowi określonych intencji – najczęściej agresywnych, cynicznych lub sprzecznych z deklarowanymi zasadami – których sam materiał nie musi w sposób jednoznaczny dowodzić.
W analizowanym przypadku szczególną rolę odgrywa język prawa międzynarodowego. Odwołania do UNCLOS, sankcji, retorsji czy środków zaradczych nadają przekazowi pozory chłodnej, eksperckiej analizy. W rzeczywistości terminologia prawna służy przede wszystkim legitymizacji określonej interpretacji politycznej. Odbiorca ma dojść do przekonania, że skoro państwa zachodnie same wykorzystują przepisy prawa morskiego jako instrument nacisku, Rosja może odpowiedzieć analogicznymi metodami.
W ten sposób budowana jest fałszywa symetria pomiędzy Rosją a Zachodem. Z pola widzenia znika zasadnicze pytanie o przyczyny i kontekst działań obu stron, a na pierwszy plan wysuwa się prostsza konstrukcja: „wszyscy robią to samo”. Taki zabieg pozwala następnie przenieść odpowiedzialność za możliwą eskalację. Ewentualne rosyjskie zatrzymanie zagranicznego statku nie ma być odbierane jako samodzielna decyzja Moskwy, lecz jako konsekwencja wcześniejszych działań Zachodu – odpowiedź wymuszona, reaktywna i rzekomo defensywna.
Na tym właśnie polega zasadnicza siła tego rodzaju propagandy. Kluczowe pytanie nie brzmi, czy każda pojedyncza informacja użyta w materiale jest prawdziwa. Znacznie ważniejsze jest to, jak została wykorzystana i do jakiego wniosku ma doprowadzić odbiorcę. Prawdziwe fakty mogą bowiem zostać zestawione w taki sposób, aby stworzyć obraz rzeczywistości zgodny z interesem propagandowym nadawcy.
W tym przypadku cel przekazu jest czytelny. Rosyjska propaganda przygotowuje odbiorcę na sytuację, w której Moskwa mogłaby zatrzymać lub podjąć próbę zatrzymania zagranicznej jednostki handlowej. Zanim do takiego zdarzenia dojdzie, budowana jest już jego przyszła interpretacja: nie jako rosyjskiej eskalacji, lecz jako „lustrzanej odpowiedzi” na działania państw zachodnich.
Materiał pełni funkcję prewencyjnego uzasadnienia przyszłego działania – buduje narracyjne warunki, w których potencjalna rosyjska operacja przymusowa na morzu może zostać przedstawiona jako odpowiedź, a nie jako inicjatywa.
Autor: Katarzyna Wojda