Monitoring libańskiej przestrzeni informacyjnej wykazał systematyczna obecność krytyki pod adresem państw zachodnich oraz organizacji międzynarodowych. Za tym trendem stoją zewnętrzni aktorzy, głównie Rosja i Iran, którzy konsekwentnie budują negatywny wizerunek Zachodu, kwestionując szczerość jego pomocy i neutralność globalnych instytucji.

Dyskredytacja Zachodu i instytucji międzynarodowych

Aby skutecznie zdyskredytować Zachód, autorzy tych narracji sięgają do głęboko zakorzenionych w libańskim społeczeństwie resentymentów, nieufności i traum wynikających z burzliwych dziejów regionu. Przykładowe czynniki uwzględniane w kształtowaniu przekazu to dziedzictwo kolonializmu i mandatów. W świadomości części społeczeństwa wciąż żywe są wspomnienia kolonialnej obecności Francji i Wielkiej Brytanii w rejonie Lewantu. Narracje antyzachodnie odwołują się do tego dziedzictwa, sugerując, że dzisiejsze próby „pomocy” stanowią kontynuację dawnych, imperialnych polityk.

Do działań dyskredytacyjnych jest intensywnie wykorzystywany konflikt arabsko-izraelski: Wiele państw zachodnich jawi się tu jako stronniczy partner Izraela. Każda bierność Zachodu wobec działań izraelskich w Libanie lub brak stanowczej reakcji wykorzystuje się do oskarżeń o podwójne standardy i uprzedzenia.

Dyskredytacja obejmuje szerokie spektrum kanałów medialnych, tak by zdominować informacyjną przestrzeń Libanu:

• Media tradycyjne (telewizja, radio, prasa): Zwłaszcza stacje telewizyjne i radiowe powiązane z aktorami proirańskimi lub prorosyjskimi (np. Al-Manar, związana z Hezbollahem) regularnie emitują materiały podważające intencje i skuteczność działań Zachodu. W serwisach informacyjnych, programach publicystycznych czy reportażach podkreśla się rzekomy brak neutralności sił międzynarodowych (np. UNIFIL), sugerując, że są one bierne wobec agresji Izraela lub skrycie wspierają określone interesy.
• Portale internetowe i media społecznościowe: Artykuły, posty i komentarze w mediach społecznościowych – głównie w języku arabskim – przywołują anegdotyczne przykłady niepowodzeń zachodniej pomocy lub prezentują niezweryfikowane informacje sugerujące korupcję i niekompetencję zachodnich organizacji. Materiały te bywają wzmacniane przez boty, farmy trolli oraz kampanie mikrotargetowania, docierając do konkretnych grup społecznych (np. do młodych bezrobotnych, ofiar konfliktów czy mniejszości religijnych).
• Wypowiedzi liderów opinii i duchowych autorytetów: Nie tylko media, ale również duchowni, lokalni politycy, przywódcy milicji czy liderzy plemienni mają wpływ na kształtowanie opinii publicznej. Głoszone przez nich kazania, wystąpienia czy przemówienia na wiecach politycznych mogą zawierać przekazy o rzekomym cynizmie i hipokryzji Zachodu, co – wzmocnione ich autorytetem i zaufaniem, jakim darzą ich społeczności – dodatkowo uwiarygodnia tę narrację.

W celu skutecznego podważenia reputacji Zachodu i instytucji międzynarodowych stosuje się szereg wyrafinowanych technik psychologicznych i retorycznych:

• Selektywne dobieranie faktów: Z całego spektrum działań Zachodu wybiera się te wydarzenia, które w oderwaniu od kontekstu wyglądają niekorzystnie (np. opóźnienia w dystrybucji pomocy humanitarnej czy znikoma reakcja na konkretne incydenty), po czym przedstawia się je jako dowód złych intencji lub obojętności.
• Generalizacja i hiperuproszczenia: Skrajne przypadki czy incydenty przedstawia się jako regułę, budując obraz Zachodu jako monolitycznej siły dążącej do dominacji.
• Personalizacja i demonizacja liderów Zachodu: Osoby reprezentujące państwa zachodnie (dyplomatów, przedstawicieli misji zagranicznych, ekspertów) ukazuje się jako cynicznych technokratów lub szpiegów, działających na szkodę Libanu. Podkreśla się przy tym różnice kulturowe i światopoglądowe, by wzmacniać podziały i negatywne emocje.
• Narracje spiskowe: Sugestie o istnieniu „ukrytych planów” Zachodu (np. chęci kontroli surowców, narzucenia kultury zachodniej czy utrzymania nierównowagi sił w regionie) pogłębiają paranoję informacyjną i brak zaufania. W tej perspektywie każde działanie lub gest Zachodu można uznać za element szerszego planu manipulacji.

Kreowanie wizerunku alternatywnego obrońcy

Dyskredytacja Zachodu łączy się z równoczesnym budowaniem pozytywnego wizerunku innych aktorów – np. Iranu, Hezbollahu czy Rosji. W ten sposób odbiorca otrzymuje dychotomiczny obraz świata:

• Zachód (i instytucje międzynarodowe): moralnie upadły, manipulujący, pozornie pomagający, obojętny na cierpienie Libanu.
• Alternatywni partnerzy (Iran, Rosja, Hezbollah): odważni, niezależni, szczerze zainteresowani losem Libańczyków, gotowi „zmusić Izrael do wycofania się” lub zapewnić realną ochronę przed zewnętrzną agresją.

Każde osłabienie zaufania do Zachodu automatycznie wzmacnia przekonanie, że lepszym i bardziej wiarygodnym sojusznikiem jest jeden z jego konkurentów, co umożliwia redystrybucję wpływów politycznych i gospodarczych w regionie.

Wykorzystanie trudnej sytuacji w Libanie (październik 2024 r.)

Gdy w październiku 2024 r. sytuacja w Libanie jest wyjątkowo trudna (m.in. z powodu lądowych ataków Izraela, kryzysu humanitarnego, problemów zdrowotnych, migracji ludności i wzrostu napięć wokół misji pokojowych), dyskredytacja Zachodu trafia na szczególnie podatny grunt społeczny. W atmosferze lęku, niepewności, zmęczenia kolejnymi kryzysami i frustracji spowodowanej brakiem skutecznych rozwiązań łatwiej jest nakreślić obraz „innych”, którzy nie pomagają lub pomagają niewystarczająco.

• Wykorzystanie incydentów punktowych: Gdy izraelskie naloty powodują ofiary wśród dziennikarzy, a społeczność międzynarodowa reaguje powściągliwie, narracje antyzachodnie podkreślają tę bierność. W efekcie każda kolejna tragedia może być dowodem na to, że Zachód „odwraca wzrok” lub „przyzwala” na okrucieństwa.
• Łączenie kryzysów humanitarnych z politycznymi: Trudności z dostępem do wody, leków czy schronienia tłumaczy się rzekomą polityką nacisku, sankcjami lub celowym, nieudolnym zarządzaniem pomocą międzynarodową pod auspicjami Zachodu. W efekcie polityczny konflikt zaczyna być postrzegany także jako konflikt moralny.

Efekt kuli śnieżnej i utrwalenie przekonań: W miarę jak te narracje są powtarzane w różnych mediach i przez wpływowych liderów opinii, rodzi się efekt kuli śnieżnej. Coraz trudniej o obiektywną weryfikację faktów, a społeczeństwo – bombardowane stronniczymi przekazami – buduje uproszczony obraz świata, w którym nieufność wobec Zachodu staje się normą. Kwestionowanie tego obrazu wymaga dużego wysiłku intelektualnego i dostępu do niezależnych źródeł informacji.

Narracja o „wasalizacji” Libanu przez Zachód

Rosyjska propaganda lansuje tezę, że zachodnia pomoc humanitarna i finansowa jest jedynie narzędziem podporządkowania Libanu ekonomicznym i politycznym interesom Europy i USA. Ta narracja – określana mianem „wasalizacji” – służy wywołaniu nieufności i niechęci wobec Zachodu.

Główne elementy narracji o „wasalizacji”:

• Konstrukcja świata wroga: Świat dzieli się na „nas” (Libańczycy i regionalne siły oporu) oraz „ich” (Zachód – UE, USA, a często również NATO czy ONZ i ich agendy). Zachód jest przedstawiany jako potężna, zewnętrzna siła, która nie szanuje suwerenności Libanu i dąży do jego podporządkowania.
• Podstawa moralna i emocjonalna: Narracja uderza w takie emocje jak duma, godność narodowa i wrażliwość na niesprawiedliwość. Wskazuje, że Zachód traktuje Liban protekcjonalnie, co budzi gniew i sprzeciw.
• Historyczne konotacje: Przypominanie doświadczeń kolonialnych i mandatów Ligi Narodów ma wywołać poczucie, że dzisiejsza polityka Zachodu to kontynuacja dawnych form dominacji. Wzmacnia to siłę przekazu, odwołując się do pamięci zbiorowej i narodowych traum.

W analizowanym okresie w libańskim środowisku informacyjnym pojawia się coraz więcej komunikatów kwestionujących szczerość i bezinteresowność państw zachodnich (UE, USA) oraz organizacji międzynarodowych (ONZ, WHO, instytucje finansowe). Pomoc humanitarna, wsparcie infrastrukturalne czy inicjatywy dyplomatyczne przedstawiane są jako narzędzia strategiczne mające na celu uzależnienie Libanu i pozbawienie go suwerenności.

Techniki perswazji w tej narracji:

• Wzbudzanie emocji i granie na tożsamości narodowej: Hasła o „wasalizacji” silnie oddziałują na emocje, ograniczając skłonność do racjonalnej analizy faktów.
• Kontekst historyczny i pamięć zbiorowa: Wskazywanie na kolonialną przeszłość i ingerencje mocarstw zewnętrznych w regionie Lewantu.
• Narracje spiskowe i insynuacje: Każde działanie Zachodu przedstawia się jako element większego planu uzależnienia Libanu, wzmacniając atmosferę podejrzliwości.

Kontestowanie sankcji

Rosja podkreśla, że sankcje nakładane przez Zachód (w tym UE i USA) są moralnie naganne, gdyż tylko pogłębiają kryzys humanitarny w Libanie. Dzięki temu kreuje się wizerunek Rosji jako aktora, który nie stosuje takich metod i stawia „dobro ludności” ponad geopolitykę.

Kluczowe elementy tej narracji:

• Przemodelowanie winy i odpowiedzialności: Zamiast wskazywać, że sankcje służą presji na reżimy łamiące prawo międzynarodowe, rosyjski przekaz przedstawia je jako celowy atak Zachodu na społeczeństwo cywilne.
• Dehumanizacja i upraszczanie obrazu Zachodu: Państwa zachodnie ukazywane są jako cyniczni gracze, kierujący się wyłącznie własnym interesem, a sankcje jako broń masowego rażenia wymierzona w niewinnych obywateli.
• Narracja o sankcjach jako narzędziu neokolonializmu: Sankcje mają być kontynuacją dawnych form dominacji i próbą „wasalizacji” państw regionu.
• Wzmacnianie poczucia moralnej wyższości Rosji: Kontestując sankcje, rosyjskie media prezentują Moskwę i jej sojuszników jako „moralnie lepszych”, gdyż nie stosują podobnych środków przymusu.

W ten sposób propaganda próbuje zneutralizować skutki polityki sankcyjnej i podważyć jej legitymizację w oczach opinii publicznej, przenosząc odpowiedzialność za pogorszenie sytuacji w Libanie na Zachód.

Podważanie wiarygodności organizacji międzynarodowych

Sugestia, że ONZ, WHO i inne podmioty są sterowane przez Zachód, ma na celu wzbudzenie nieufności libańskiego społeczeństwa wobec pozornie neutralnych instytucji globalnych. W efekcie ich zdolność do skutecznego działania słabnie, co pośrednio sprzyja rosyjskim wpływom. Rosja przedstawia się wówczas jako alternatywny i niezależny partner.

Wzmacnianie i wspieranie narracji proirańskich oraz pro-Hezbollah

Rosyjskie media i kanały informacyjne działające w Libanie (także te nadające w języku arabskim) często przejmują i wzmacniają przekazy Al-Manar (kanał pro-Hezbollah) oraz innych źródeł proirańskich, ukazując Hezbollah jako bohaterskiego obrońcę Libanu. Buduje to wrażenie, że Rosja, Iran i Hezbollah tworzą wspólny front przeciw Izraelowi oraz „zachodnim manipulatorom”.

Kluczowe elementy tej strategii:

• Gloryfikacja sił proirańskich jako obrońców suwerenności: Narracja nadaje Hezbollahowi i innym ugrupowaniom proirańskim status „bohaterów”, jedynej realnej przeciwwagi wobec „wrogich” sił zachodnich i ich sojuszników.
• Eksponowanie moralnej wyższości nad Zachodem: Iran i Hezbollah ukazywane są jako bezinteresowne, solidaryzujące się z mieszkańcami Libanu, podczas gdy Zachód ma być cyniczny i kierować się wyłącznie własnymi interesami.
• Budowanie poczucia wspólnoty interesów: Propaganda łączy aktywność Iranu i Hezbollahu z rzeczywistymi potrzebami libańskiego społeczeństwa, prezentując ich działania (pomoc wojskową, dostawy żywności czy leków) jako konkretne, przeciwstawione „pustym” obietnicom Zachodu.
• Kontekst historyczny i kulturowy: Odwołania do wcześniejszych ingerencji mocarstw zachodnich w regionie mają pokazać, że siły proirańskie są kontynuatorami autentycznej walki o wolność i godność narodową.

W rezultacie wiele osób zaczyna postrzegać Zachód jako podmiot niegodny zaufania, a Iran i Hezbollah – oraz wspierającą ich Rosję – jako prawdziwych obrońców Libanu. Taka postawa utrudnia współpracę z zachodnimi instytucjami i wzmacnia wpływy Iranu oraz Rosji w regionie.

Narzucanie alternatywnych ram moralnych

Rosyjskie przekazy często podkreślają „moralną odpowiedzialność” Zachodu za kryzys humanitarny, przypisując mu winę za destabilizację regionu poprzez działania polityczne i wojskowe. W ten sposób Rosja odwraca uwagę od własnych interesów, budując przekonanie, że to Zachód – a nie ona – jest głównym sprawcą eskalacji problemów.

Budowanie opozycji moralnej (Rosja i sojusznicy jako strona dobra vs. Zachód jako cyniczny agresor) to klasyczna technika dezinformacyjna, wzmacniająca emocjonalne podstawy postrzegania konfliktu. Zamiast przyjmować uniwersalne normy i standardy, propaganda tworzy „nowy” układ odniesienia – alternatywną skalę wartości, w której dobre i złe działania ocenia się według kryteriów sprzyjających Moskwie i jej partnerom.

Kluczowe elementy tej strategii:

• Redefiniowanie pojęć dobra i zła: Rosja i sojusznicy (np. Iran, Hezbollah) przedstawiani są jako siły broniące suwerenności, godności i bezpieczeństwa społecznego. Zachód ma być cynicznym manipulatorem, który za pomocą „pomocy humanitarnej” dąży do dominacji.
• Zastąpienie uniwersalnych norm selektywnymi wartościami: Zamiast odnosić się do praw człowieka czy neutralności humanitarnej, podkreśla się lojalność wobec sojuszników, niechęć wobec sankcji i sprzeciw wobec „imperialistycznych” wpływów Zachodu.
• Moralna odpowiedzialność za kryzys po stronie Zachodu: Kryzysy gospodarcze, humanitarne i polityczne w Libanie przypisuje się polityce sankcji lub selektywnemu wsparciu Zachodu, a nie lokalnym przyczynom. Rosja obsadza się w roli „obrońcy Libanu”, który ma moralne prawo do krytyki „egoistycznych” działań przeciwników.

Narzucanie alternatywnych ram moralnych ma wywołać w libańskim społeczeństwie przekonanie, że Zachód nie reprezentuje żadnych prawdziwie uniwersalnych wartości, a Rosja i jej sojusznicy to jedyne strony „broniące sprawiedliwości”. Taki zabieg psychologiczny skutecznie podważa zaufanie do inicjatyw zachodnich i wzmacnia pozycję Moskwy oraz jej partnerów jako rzekomych obrońców „prawdziwej” moralności.

Opracował: Tadeusz Kania – Redakcja Disinfo Digest

Publikacja powstała w ramach projektu Albatros II – MENA – Przeciwdziałanie dezinformacji i zagrożeniom informacyjnym dla wartości i instytucji demokratycznych, szkodzącym relacjom międzynarodowym oraz wpływającym negatywnie na wizerunek Polski w Libanie, Iraku i Egipcie.Badanie wpływu dezinformacji i propagandy na społeczeństwa MENA — raport, strategie obrony i wdrożenie rekomendacji.

Publikacja powstała w oparciu o Raport: Badanie środowiska informacyjnego Libanu