Narracja o tak zwanym „Azerbejdżanie Zachodnim” nie jest jedynie narzędziem presji Baku. Stanowi element kampanii informacyjnej prowadzonej zarówno przez Azerbejdżan jak i rosyjskie ośrodki wpływu w Armenii. Analiza materiałów, w tym publicznych wystąpień dyplomatycznych, komunikatów propagandowych, treści publikowanych w mediach państwowych Azerbejdżanu oraz przekazów z rosyjskich i prorosyjskich kanałów w Armenii, ujawnia powtarzalny schemat działania. Każdemu wzmocnieniu narracji o rzekomym „powrocie uchodźców” i eksterytorialnym „korytarzu zangezurskim” towarzyszy natychmiastowa eskalacja ataków reputacyjnych na władze Armenii i sugestie o nieuchronnym przewrocie politycznym.

Korelacja między przekazem Baku oraz rosyjską i prorosyjską narracją w Armenii wskazuje, że istotnym celem tych kampanii jest nie tylko presja dyplomatyczna, ale również strategiczne osłabienie władz Armenii.

Narracja Azerbejdżanu

Media Azerbejdżanu znajdują się w przeważającej mierze pod ścisłą kontrolą władz, a kluczowe redakcje państwowe oraz dominujące media prywatne działają w warunkach ograniczonej niezależności. To one odpowiadają za systematyczną dystrybucję narracji o „Zachodnim Azerbejdżanie” i „korytarzu zangezurskim”, która pełni funkcję instrumentu polityki państwa. W obrębie szerszego ekosystemu medialnego występują różnice w skali i intensywności powielania tego przekazu, jednak dominująca linia narracyjna pozostaje spójna z agendą rządową.

Głównymi założeniami azerbejdżańskiej narracji są:

• promowanie pojęcia Azerbejdżanu Zachodniego w rozumieniu terytorium Armenii;
• kierowanie pod adresem Armenii w ogóle i Nikola Paszyniana w szczególności oskarżeń o łamanie praw człowieka polegające rzekomo na blokowaniu możliwości powrotu „uchodźców” do Azerbejdżanu Zachodniego;
• promowanie idei „korytarza zangezurskiego” jako eksterytorialnego korytarza łączącego Azerbejdżan z eksklawą Nachiczewanu i Turcją przez armeńską prowincję „Sjunik”, wraz z twierdzeniem, że korytarz ten (i jego eksterytorialny charakter) był częścią porozumienia kończącego wojnę 44-dniową w 2020 r.;
• promowanie obrazu Nikola Paszyniana jako słabego, którego prozachodnia i antyrosyjska polityka nie znajduje oparcia w społeczeństwie, a jednocześnie sugerowanie, iż Rosja i prorosyjska opozycja dąży do wojny z Azerbejdżanem i próby siłowego odzyskania Górskiego Karabachu;

Cele narracji

• normalizacja rewizjonistycznych roszczeń Azerbejdżanu wobec Armenii, połączona z promocją azerbejdżańskiego nazewnictwa geograficznego i narzucenie jego narracji historycznej;
• przeciwstawianie zarzutom dotyczącym wypędzenia Ormian z Górskiego Karabachu i niszczenia tamtejszego armeńskiego dziedzictwa materialnego własnych zarzutów o „wypędzenie” Azerbejdżan z „Azerbejdżanu Zachodniego” i niszczenie tamtejszego „dziedzictwa azerbejdżańskiego” (odwrócenie ról kata i ofiary);
• osłabienie pozycji Nikola Paszyniana (zarówno w wymiarze międzynarodowym jak i wewnętrznym w Armenii);
• tworzenie uzasadnienia dla ewentualnej wojny z Armenią jako aktu wyprzedzającej obrony (przed agresją rosyjsko-ormiańską po obaleniu Paszyniana) oraz „interwencji humanitarnej” w obronie praw „uchodźców”;

Strategia narracyjna, przykłady

• nasilenie narracji związanej z promowaniem pojęcia „Azerbejdżanu Zachodniego” nastąpiło po przejęciu kontroli przez Azerbejdżan nad Górskim Karabachem, co wiązało się z krytyką Azerbejdżanu ze strony organizacji praw człowieka, Parlamentu Europejskiego itp., w związku z wymuszonym opuszczeniem Górskiego Karabachu przez jego ormiańską populację; wskazuje to na chęć neutralizacji krytyki przez narzucenie własnej narracji opartej na zarzutach „łamania praw człowieka”;
• wprowadzenie tematu „Azerbejdżanu Zachodniego” stało się również pretekstem dla władz Azerbejdżanu do blokowania normalizacji azerbejdżańsko-armeńskiej; wcześniej uznawano, że problemem w relacjach armeńsko-azerbejdżańskich jest kwestia Górskiego Karabachu i jej rozwiązanie otworzy drogę do normalizacji; tymczasem intensyfikacja azerbejdżańskich działań politycznych w oparciu o koncepcję „Azerbejdżanu Zachodniego” zaczęła się w grudniu 2022 r. czyli w czasie gdy los ormiańskiej „Republiki Arcachu” był w zasadzie przesądzony; w tym czasie Azerbejdżan stworzył tzw. „Wspólnotę Azerbejdżanu Zachodniego” i włączył temat „powrotu uchodźców” w swoją agendę warunków normalizacji, wiedząc, iż zarówno ten postulat jak i żądanie eksterytorialności „korytarza zangezurskiego” jest nie do zaakceptowania przez Armenię, a rząd Armenii, który by przyjął takie warunki straciłby poparcie społeczne; 
• od 2024 r. nasila się promowanie koncepcji „Azerbejdżanu Zachodniego” przez placówki dyplomatyczne Azerbejdżanu (m.in. w Polsce – wystawy poświęcone „dziedzictwu kulturowemu” Azerbejdżanu Zachodniego, czy też wywiady na ten temat w mediach np. Radiu Wnet); konsekwencją jest włączenie tematu „Azerbejdżanu Zachodniego” do deklaracji podpisanej przez państwa uczestniczące w szczycie stambulskim Organizacji Współpracy Islamskiej w czerwcu 2025 r.
• w styczniu 2025 r. w TV Baku Ilham Alijew oświadczył, iż sprawa „Azerbejdżanu Zachodniego” i „powrotu uchodźców” jest priorytetem polityki Azerbejdżanu na 2025 r.; w programie pojawia się szereg żądań z tym związanych skierowanych pod adresem Nikola Paszyniania; w kolejnych miesiącach temat ten pojawia się w mediach azerbejdżańskich z dużą intensywnością, a Armenia (w tym Paszynian) oskarżana jest o „czystki etniczne”, „przeciwstawianie się sprawiedliwości historycznej” i brak woli doprowadzenia do normalizacji stosunków (stanowi to informacyjny instrument presji na Paszyniana by zaakceptował warunki, które są nie do przyjęcia przez Ormian);
• temat „Azerbejdżanu Zachodniego” pojawia się też wielokrotnie w armeńskojęzycznym portalu azerskim Caliber.az; tymczasem w lipcu 2025 r. portal ten informuje, że Rosja przerzuca siły i środki do swojej bazy w Giumri w celu przygotowania przewrotu w Armenii i powrotu do władzy prorosyjskich polityków takich jak Robert Koczarjan, Serż Sarkisjan i Samwel Karapetian. Po zmianie władzy Rosja miałaby wykorzystać Armenię do ataku na Azerbejdżan w celu „odzyskania utraconych wpływów na Kaukazie”, przy czym Azerbejdżan „ma wystarczająco dużo woli, narzędzi i doświadczenia politycznego, aby zapobiec temu, by region rozegrał się według czyjegoś scenariusza” (stwierdzenie to można uznać za groźbę ataku wyprzedzającego w przypadku powrotu do władzy prorosyjskich polityków);
• narracja sugerująca, że Paszynian i jego prozachodnia polityka nie mają poparcia społecznego i wskazująca na nieuchronność utraty przez niego władzy promowana była przez rosyjskich propagandystów w mediach azerskich, np. w Baku TV w lipcu 2025 r. taki obraz prezentował Siergiej Markow; z tą narracją koresponduje artykuł na portalu Musavat z listopada 2023 r., w którym mowa jest o tym, że „antyrosyjska polityka Paszyniana”, a także wsparcie jakie uzyskuje od państw zachodnich, zwłaszcza Francji, służy destabilizacji Kaukazu Płd. (artykuł cytuje ekspertów rosyjskich i sugeruje, że Zachód wspiera Paszyniana aby sprowokować konflikt z Rosją, a Paszynian chce zyskać wsparcie państw NATO do ataku na Azerbejdżan); media azerbejdżańskie cytują też prorosyjskie media armeńskie by pokazać słabość Paszyniana, brak poparcia społecznego i krytykę jego zbliżenia z Zachodem np. portal Sherg, powołując się na armeński portal Past, pisze o krytyce Paszyniana za osłabianie relacji z Rosją, gotowość oddania kontroli nad „korytarzem zangezurskim” USA i wpuszczenia do niego Francji i wnioskach, że wsparcie Zachodu nic Armenii nie da.
• narracja głosząca, że w 2020 r. Paszynian zobowiązał się do eksterytorialności „korytarza zangezurskiego” i wprowadzenie rosyjskich sił do Sjunika w celu jego ochrony pojawiała się również po podpisaniu w Waszyngtonie porozumienia między Armenią, Azerbejdżanem i USA w sprawie zarządzania nad drogą przez Sjunik (nie nazywaną w porozumieniu „korytarzem zangezurskim”) przez amerykańskie konsorcjum – np. artykuły w Musavat w połowie sierpnia 2025 r.;

Dekonstrukcja narracji

• pojęcie „Azerbejdżan Zachodni” pojawiło się dopiero pod koniec lat 90. XX w. (szersze propagowanie przez władze Azerbejdżanu zaczęło się około 2007 r.) i nie ma uzasadnienia historycznego. Oparte jest na pseudohistorycznej manipulacji, zgodnie z którą Ormianie pojawili się na Południowym Kaukazie dopiero po zajęciu go przez Rosję w pocz. XIX w., a wcześniej zasiedlony był on przez ludność turecką. Jest to sprzeczne z powszechnie uznanymi faktami historycznymi. Manipulacjom historycznym towarzyszy też narzucanie azerbejdżańskiego nazewnictwa geograficznego, co uzasadniane jest rzekomą armenizacją nazewnictwa geograficznego po podboju rosyjskim. Przykładem jest stosowanie tureckiej nazwy Zangezur i wypromowanie pojęcia „korytarz zangezurski” w debacie międzynarodowej, podczas gdy armeńska nazwa tej prowincji to Sjunik i jest ona starsza od nazwy Zangezur. Termin „korytarz zangezurski” nie ma więc neutralnego wymiaru i rewizjonistyczne tendencje są z nim ściśle związane. 
• osoby nazywane przez władze Azerbejdżanu „uchodźcami z Azerbejdżanu Zachodniego” nie są ani uchodźcami ani nawet osobami wewnętrznie przesiedlonymi (IDP); zgodnie z definicją uchodźcy zawartą w konwencji genewskiej jest to osoba zmuszona do przebywania poza państwem swojego obywatelstwa, podczas gdy w tym wypadku mowa o obywatelach Azerbejdżanu przebywających na terenie Azerbejdżanu, natomiast IDP jest osoba, która została zmuszona do przemieszczenia się w obrębie państwa swojego obywatelstwa, co również nie ma zastosowania w tym wypadku (chodzi o tereny, które nigdy nie były częścią terytorium Republiki Azerbejdżanu); w rzeczywistości na przełomie lat 80. i 90. doszło do przymusowej wymiany ludności tj. zmuszenia ok. 200 tys. Ormian do opuszczenia Azerbejdżanu i ok. 200 tys. Azerbejdżan do opuszczenia Armenii i choć naruszało to prawa człowieka w wymiarze indywidualnym to miało symetryczny charakter w relacji międzypaństwowej i nie stanowiło precedensu;

Narracja rosyjska/prorosyjska

W Armenii panuje wolność słowa i pluralizm mediów czego przejawem jest obecność materiałów krytycznych wobec władzy, w tym wykazujących cechy agresywnych ataków dyskredytujących. Jednocześnie rosyjskie narzędzia medialne stanowią instrument propagandowy ściśle podporządkowany imperialnym celom Rosji. Armeńska narracja prorosyjska jest zatem formalnie niezależna ale pozostająca pod wpływem instrumentów polityki rosyjskich władz, a zatem pośrednio realizuje ich cele. W rosyjskiej i prorosyjskiej narracji na pierwszym planie znajduje się przedstawianie Paszyniana jako marionetki Zachodu. Wątek proturecki pełni rolę pomocniczą i pojawia się głównie w kontekście sporów o korytarz zangezurski.

Głównymi założeniami rosyjskiej/prorosyjskiej narracji są:

• oskarżanie Paszyniana o realizowanie polityki Azerbejdżanu i Turcji, czego wyrazem miałaby być jego rzekoma zgoda na eksterytorialność „korytarza zangezurskiego” oraz uznanie roszczeń Azerbejdżanu wobec „Azerbejdżanu Zachodniego”;
• podważanie ormiańskości Paszyniana, oskarżanie go o zdradę i autorytaryzm, prześladowanie opozycji oraz sugerowanie, iż jest Turkiem lub przynajmniej służy Turcji;
• promowanie obrazu Zachodu jako wspierającego Turcję i Azerbejdżan i osłabiającego Rosję oraz Iran ze szkodą dla bezpieczeństwa Armenii;
• promowanie obrazu Rosji jako jedynego gwaranta bezpieczeństwa Armenii i ocenianie działań sprzecznych z interesami Rosji, w tym wspierania Ukrainy, jako uderzających w bezpieczeństwo Armenii;

Cele narracji

• podważanie demokratycznego charakteru Armenii co może stanowić usprawiedliwienie dla niekonstytucyjnego przejęcia władzy przez opcję prorosyjską;
• dyskredytacja prozachodniej orientacji politycznej i promowanie protektoratu Rosji nad Armenią jako jedynego rozwiązania służącego jej bezpieczeństwu;
• epatowanie strachem przed utratą niepodległości, suwerenności, integralności terytorialnej;
• epatowanie poczuciem niesprawiedliwości i izolacji w związku z utratą Górskiego Karabachu, dalszymi roszczeniami Azerbejdżanu i przekonaniem o braku zainteresowania Zachodu „krzywdami Armenii”;
• szerzenie poczucia złości i nienawiści do wrogów (świata turańskiego i rzekomo wspierającego go Zachodu) i budowanie przekonania, że normalizacja relacji z Turcją i Azerbejdżanem oznacza zdradę;

Strategia narracyjna, przykłady

• narracja obarczająca Paszyniana odpowiedzialnością za przegraną wojnę 44-dniową stopniowo ewoluowała w kierunku oskarżeń o zdradę, celowe oddanie Górskiego Karabachu Azerbejdżanowi
• w 2025 r. nasiliła się kampania dyskredytująca Paszyniana, m.in. seria memów ukazujących Paszyniana w tureckim stroju i jako osmańskiego sługę; w narrację tę wpisywały się również materiały sugerujące, że Paszynian ma tureckie pochodzenie 
• narracja o tym, że Azerbejdżan ma świadomość słabości Paszyniana i wymusza na nim kolejne ustępstwa bez zamiaru normalizacji stosunków, a prozachodni kurs Paszyniana i odwracanie się od Rosji sprzyja Azerbejdżanowi, gdyż tylko Rosja jest zdolna do obrony Armenii przed Azerbejdżanem, podczas gdy Zachód chce wykorzystać Paszyniana i Armenię przeciwko Rosji oraz Iranowi; w tym kontekście pojawiają się tez sugestie, że Azerbejdżan ma świadomość, iż Paszynian upadnie i dlatego nie ma dla niego znaczenia, że mnożenie żądań ze strony Azerbejdżanu i Turcji go osłabia – Azerbejdżan chce jedynie wyciągnąć od Paszyniana co się da ze szkodą dla Armenii i szykuje się do konfrontacji zbrojnej po jego upadku – tego typu narracja wielokrotnie pojawiała się m.in. w Yerkramas (organ diaspory ormiańskiej w Rosji) – np. artykuł z 9 lipca 2025;
• narracja sugerująca, że Paszynian zgodził się na eksterytorialny „korytarz zangezurski” pojawiała się wielokrotnie w materiałach publikowanych w powiązanych z Rybarem kanałach telegramowych, które zajmują się tematyką Kaukazu Południowego. Nie chodzi o główny kanał Rybara, lecz o jego odnogi i afiliowane projekty wykorzystywane do operacyjnego kształtowania przekazu dotyczącego Armenii;
• po podpisaniu porozumienia w Waszyngtonie w sprawie „Trump Route for International Peace and Prosperity” pojawiła się narracja, że jest to spełnienie żądań Azerbejdżanu i oznacza utratę suwerenności przez Armenię (m.in. liczne materiały na Rybar, Yerkramas, Sputnik Armenia, a także w innych mediach prorosyjskich);
• w narracji prorosyjskiej często łączy się Paszyniana z Saakaszwilim i Zełenskim jako marionetkami Zachodu, które kierując się polityką antyrosyjską doprowadziły swoje kraje do katastrofy i utraty terytorium – np. rosyjski kanał na telegramie Anna News – ta narracja może przygotowywać Ormian do nowego dealu, który Rosja mogłaby próbować osiągnąć z Azerbejdżanem oddając mu całkowitą lub częściową kontrolę nad Sjunikiem, w zamian za zgodę na obecność w nim sił rosyjskich oraz odwrót od zbliżenia z Zachodem – wina za straty terytorialne według takiego scenariusza zostałaby zrzucona na Paszyniana, tak jak obecnie jest zrzucana na niego wina za utratę Górskiego Karabachu mimo, że to Rosja nie wypełniła w tym zakresie swoich zobowiązań. 

Dekonstrukcja narracji

• narracja o „zdradzie Paszyniana” pojawiła się po przegranej wojnie w 2020 r., a następnie nasiliła się po wprowadzeniu przez Azerbejdżan blokady korytarza laczinskiego, a następnie zajęciu Górskiego Karabachu przez Azerbejdżan i uwięzieniu przywódców tej enklawy, w tym rosyjskiego oligarchy Rubena Wardanjana; narracja ta ma odwrócić uwagę od odpowiedzialności Rosji za niewypełnienie swoich zobowiązań wobec Armenii, a także układy z Azerbejdżanem za plecami Armenii;
• narracja zarzucająca Paszynianowi rzekomą akceptację eksterytorialnego charakteru „korytarza zangezurskiego” i sugerująca, że taki charakter ma „most Trumpa” ma odwrócić uwagę od faktu, że to Rosja narzuciła Paszynianowi zapis odnoszący się do tej kwestii w porozumieniu kończącym wojnę 44-dniową, a następnie, choć nie było w nim mowy o eksterytorialności, naciskała na Armenię by taki korytarz powstał i był nadzorowany przez rosyjskich „mirotworców”; ponadto narracja dotycząca „Azerbejdżanu Zachodniego” oparta jest na niezgodnym z prawdą zarzucie kierowanym pod adresem Paszyniana, że zgodził się na żądania Azerbejdżanu w tym zakresie;
• narracja dotycząca rzekomego autorytaryzmu „reżimu Paszyniana” ma przygotować Ormian na odwrót od demokracji, przywrócenie autorytarnych rządów prorosyjski i ewentualne siłowe przejęcie władzy przez ekipę prorosyjską;

Wnioski śledztwa: wspólny mechanizm nacisku na Armenię

Zestawienie chronologii i treści przekazu ujawnia mechanizm nacisku na Armenię. Nasilenie rewizjonistycznej narracji Azerbejdżanu o „Azerbejdżanie Zachodnim” pojawia się równolegle z falami prorosyjskich ataków propagandowych. Oba strumienie przekazu wzmacniają się nawzajem i tworzą jednolitą presję informacyjną, której celem jest delegitymizacja rządu Armenii i podważenie jego prozachodniego kursu.

Azerbejdżan wykorzystuje narrację historyczno-terytorialną, aby przedstawić Armenię jako państwo łamiące prawa człowieka i zablokować normalizację relacji. Rosyjska propaganda uderza w postrzeganie władz Armenii, przedstawiając go jako polityka pozbawionego poparcia i kontrolowanego przez Zachód. Wspólnym efektem obu działań jest osłabienie rządu Armenii oraz stworzenie warunków dla zmiany władzy zgodnej z interesami Baku i Moskwy.

Autor: dr Witold Repetowicz

Projekt MUGA: „Publikacja powstała na podstawie bieżącego monitoringu środowiska informacyjnego Mołdawii, Ukrainy, Gruzji i Armenii realizowanego w ramach projektu MUGA – moduł II („Śledztwa cyfrowe i analiza operacji wpływu na rzecz bezpieczeństwa środowiska informacyjnego społeczeństw Mołdawii, Ukrainy, Gruzji i Armenii”). Projekt jest realizowany przez Fundację INFO OPS Polska oraz DFRLab (Atlantic Council).

Działania finansowane są z budżetu państwa w ramach konkursu Ministra Spraw Zagranicznych RP „Dyplomacja publiczna 2024–2025 – wymiar europejski i przeciwdziałanie dezinformacji”. Publikacja wyraża wyłącznie poglądy autorów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej.”

Zapraszamy również do zapoznania się z raportami:

Badanie środowisk informacyjnych Mołdawii, Ukrainy, Gruzji i Armenii:

1. Badanie środowiska informacyjnego Armenii: https://infoops.pl/badanie-srodowiska-informacyjnego-armenii/
2. Badanie środowiska informacyjnego Mołdawii: https://infoops.pl/badanie-srodowiska-informacyjnego-moldawii/
3. Badanie środowiska informacyjnego Gruzji: https://infoops.pl/badanie-srodowiska-informacyjnego-gruzji/
4. Badanie środowiska informacyjnego Ukrainy: https://infoops.pl/badanie-srodowiska-informacyjnego-ukrainy/